Najczęściej jako środek przymusu traktowane jest zatrzymanie – zatrzymanie porządkowe, gdy sprawca został złapany na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa, zatrzymanie penitencjarne skazanego, który opuścił zakład karny i nie stawił się w wyznaczonym terminie, zatrzymanie administracyjne – stosowane wobec nietrzeźwych i polegające na ich doprowadzeniu do izby wytrzeźwień czy w stosunku do cudzoziemców.
W związku najczęściej z zatrzymaniem stosowane są tzw. środki przymusu bezpośredniego, opisane w ustawie o policji. Środki przymusu bezpośredniego mogą zostać użyte tylko w ściśle określonych przypadkach, aczkolwiek zdarza się nadużywanie ich przez funkcjonariuszy.
Środki przymusu bezpośredniego mogą być stosowane przez policję w sytuacjach, gdy dana osoba nie podporządkowała się wydanym na podstawie prawa poleceniom funkcjonariuszy. Tylko zatem w wypadku lekceważenia poleceń wydanych zgodnie z prawem (zatem w okolicznościach uzasadniających np. zatrzymanie czy przymusowe doprowadzenie, tymczasowe aresztowanie itp.) policja może stosować środki przymusu bezpośredniego takie jak:
– fizyczne, techniczne i chemiczne środki służące do obezwładniania bądź konwojowania osób oraz do zatrzymywania pojazdów (paralizatory elektryczne, urządzenia techniczne w postaci kajdanek, kaftanów bezpieczeństwa, pasów i siatek obezwładniających, kolczatek drogowych i innych przeszkód umożliwiających zatrzymanie pojazdu)
– wodne środki obezwładniające
– psy i konie służbowe
– pociski niepenetracyjne, miotane z broni palnej1
Stosowanie środków przymusu musi być proporcjonalne do okoliczności. Stosowane przez policję środki przymusu muszą odpowiadać potrzebom wynikającym z istniejącej sytuacji i są niezbędne do osiągnięcia podporządkowania się osoby poleceniom policji. Zasady stosowania środków przymusu bezpośredniego są następujące:
1. mogą zostać zastosowane po uprzednim bezskutecznym wezwaniu osoby do zachowania się zgodnego z prawem
2. należy uprzedzić osobę o tym, że w razie niepodporządkowania się poleceniom zostaną zastosowane środki przymusu
3. w przypadku zastosowania pocisków niepenetracyjnych należy oddać najpierw strzał ostrzegawczy
4. odstąpienie od trzech powyższych zasad jest możliwe tylko w wypadku, gdy zwłoka wynikająca ze stosowania zasad bezpieczeństwa, groziłaby niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także mienia2
Istnieją również szczegółowe zasady dotyczące stosowania poszczególnych środków przymusu z uwzględnieniem ich siły rażenia czy skutków dla osoby, wobec której zostaną one zastosowane.
Przykładowo, zasady dotyczące zakładania kajdanek są następujące:
– zakłada się je co do zasady na ręce osoby trzymane z przodu
– założenie kajdanek na ręce złożone z tyłu jest dopuszczalne, jeżeli osoba jest agresywna lub niebezpieczna
– kajdanki zespolone (jednocześnie na ręce i nogi) można zastosować wyłącznie wobec osób tymczasowo aresztowanych lub skazanych na karę pozbawienia wolności i tylko w szczególnie uzasadnionych okolicznościach
– nie stosuje się kajdanek wobec osób poniżej 17 roku życia (z wyjątkiem nieletnich w wieku powyżej 15 roku życia podejrzanych o popełnienie przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu)
Zastosowanie przymusu bezpośredniego, które spowodowało zranienie osoby, zobowiązuje policjanta do natychmiastowego udzielenia pierwszej pomocy i podjęcia medycznych działań ratowniczych. Z kolei niezgodne z prawem zastosowanie tych środków może przez pokrzywdzonego zostać zgłoszone jako przestępstwo przekroczenia uprawnień przez funkcjonariusza publicznego, określone w Kodeksie karnym.
Należy podkreślić, że nie tylko policja ma prawo do stosowania środków przymusu bezpośredniego. Odrębne rozporządzenia i ustawy regulują uprawnienia innych służb do stosowania środków przymusu. Tytułem przykładu należy wskazać, że pracownicy kontroli skarbowej i inspektorowie kontroli skarbowej są uprawnieni do stosowania siły fizycznej w formie chwytów obezwładniających, kajdanek, prowadnic, siatek obezwładniających, miotaczy gazu lub innych substancji obezwładniających, środków powodujących dysfunkcję niektórych zmysłów lub organów ciała – łzawiących lub ogłuszających, paralizatorów elektrycznych, a także pocisków niepenetracyjnych miotanych z broni palnej.3
Co myślicie o środkach przymusu bezpośredniego? Czy są skutecznym sposobem na przeciwdziałanie przestępstwom? Wypowiedzcie się!
1. Art. 16 Ustawy o Policji
2. § 1 ust. 1-3 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 września 1990 r. w sprawie określenia przypadków oraz warunków i sposobów użycia przez policjantów środków przymusu bezpośredniego z późniejszymi zmianami
3. § 2 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 2010 r. w sprawie środków przymusu bezpośredniego stosowanych przez inspektorów i pracowników kontroli skarbowej (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2010 r.)
